त्रिशुंड गणपती मंदिर

शहरातील तीन सोंडी असलेला एकमेव गणपती म्हणजे सोमवार पेठेतील त्रिशुंड गणपती होय. शहरात इतरत्र कोठेही न आढळणारी वैशिष्ट्यपूर्ण बांधणी आणि दगडातील कोरीव काम असे हे दुर्मिळ मंदिर आहे. शनिवारवाड्यावरून साततोटी पोलिस चौकीवरून पुढे नागझरीवरचा छोटा पूल ओलांडला, की उजव्या हाताला संपूर्ण दगडी बांधकाम असलेले हे मंदिर आहे.

चौकोनी बैठकीवर तीन सोंडी असलेला व मोरावर बसलेला असा हा मयुरेश आहे. उजवी सोंड उजव्या खालच्या हातातील मोदकपात्राला स्पर्श करीत आहे. डाव्या सोंडेने डाव्या मांडीवर बसलेला शक्तीच्या हनुवटीला स्पर्श करीत आहे. या गणपतीला सहा हात असून वरील हातात अंकुश व परशू, मधल्या हातात शूल, डाव्या हातात पाश, खालच्या उजव्या हातात मोदकपात्र आणि डाव्या हाताने शक्तीला आलिंगन दिले आहे.

मंदिराच्या जवळपास प्रत्येक दगडावर कोरीव काम असून काही शिलालेखही आढळून येतात. संस्कृत शिलालेखांमध्ये "पुण्यनगरी पुरी' असा उल्लेख असून गणपती, सरस्वती, दक्षिणामूर्ती तसेच दत्तात्रयाला नमन केले आहे. रामेश्‍वर, सप्तशतीचाही उल्लेख आहे, तर फार्सी लेखांमध्ये गुरूदेव दत्ताचा उल्लेख आहे. दोन्ही शिलालेखांमधील तारखा हे मंदिर 260 वर्षांपूर्वी म्हणजे 1754 च्या आसपास बांधल्याचा उल्लेख करण्यात आला आहे. कालौघात विस्मृतीत गेलेले हे मंदिर 1950 नंतर पुन्हा प्रकाशात आले.

गोसावी पंथीयांची सर्वसाधारणपणे शिवमंदिरे असतात; पण गणपती, विष्णू यांचीही मंदिरे या लोकांनी बांधली आहेत. त्यापैकीच त्रिशुंड गणपती मंदिर असून, मंगळवार पेठेतील कमला नेहरू हॉस्पिटलजवळच सोमवार पेठेतील पुरातन नागेश्‍वर मंदिराच्या अलीकडे नागझरीलगत हे गणेश मंदिर आहे.

आज मानवाने सर्वच बाबतीत संख्यात्मक वाढ व प्रगती केलेली असल्याने आपण वेगवेगळ्या "साचां'मधून काढलेल्या वास्तू (फ्लॅट्‌स व इमारती) सर्वत्र पाहतो. वास्तूचा व कलेचा संबंध तर केव्हाच संपुष्टात आलेला आहे. असो. काळाच्या ओघात याही गोष्टी अपरिहार्य आहेत; परंतु त्यामुळेच आपल्या पूर्वजांनी निर्माण केलेल्या विविध वास्तू-शिल्प यांचा समृद्ध वारसा योग्य पद्धतीने जतन करण्याचे आपल्यासाठी महत्त्वाचे काम झालेले आहे.

संपूर्ण महाराष्ट्रात तर अनेक प्राचीन मंदिरे, शिल्प सौंदर्य विविध ठिकाणी आपणास पहावयास मिळतेच. पुणे शहरात ही प्रचंड मंदिरे असली तरी शिल्प सौंदर्याचे अनोखे दर ्शन घडविणारे एकमेव मंदिर पुणे शहरात असून ते म्हणजे त्रिशुंड गणपती मंदिर हे होय. घडीव-कोरीव दगडी बांधकामात मंदिर बांधणे किती अवघड काम असू शकते, याची आज आपणास कल्पना येणार नाही. त्यामध्येच विविध देवदेवता, प्राणी, पशू-पक्षी, यक्ष यांची कोरीव शिल ्पे तयार करणे, यातून काही कथा, विषय-आशय मांडणे ही निर्मिती क्षमतेची सर्वोच्च उंची गाठलेली पाहून मंदिर बांधणारे, त्यांच्या कल्पना, कारागिरी इ. या सर्वांपुढे नतमस ्तकच व्हावे लागते.

गोसावी पंथीयांची सर्वसाधारणपणे शिवमंदिरे असतात; पण गणपती, विष्णू यांचीही मंदिरे या लोकांनी बांधली आहेत. त्यापैकीच त्रिशुंड गणपती मंदिर असून, मंगळवार पेठेतील कमला नेहरू हॉस्पिटलजवळच सोमवार पेठेतील पुरातन नागेश्‍वर मंदिराच्या अलीकडे नागझरीलगत हे गणेश मंदिर आहे. मंदिराच्या बांधकामातील षट्‌कोनी खांब, कलश, घंटा व यक्ष शिल ्पे यांच्यावर दाक्षिणात्य शैलीचा प्रभाव आहे.

इंदूरजवळील घामपूर गावचे भीमगीरजी गोसावी यांनी 1754 ते 1770च्या सुमारास हे मंदिर बांधले. संपूर्ण देवळावर शिल्पे, कोरीव काम, नक्षी व मूर्ती कोरलेल्या असून, देवाचे अवतार, माकडे, द्वारपाल यांनी मुख्य भिंती पूर्ण व्यापलेल्या आहेत. मंदिरात तीन सोंड असलेली त्रिशुंड गणपतीची मूर्ती मोरावर बसलेली अशी आहे. या मंदिराच्या प्रवेशद्वाराजवळ प्रमुख भिंतीवर दर्शनी भागात एक कालसूचक शिल्प आहे. बंदूकधारी इंग्रज शिपायाने एका गेंड्याला साखळदंडाने बांधून टाकले आहे. इंग्रजांचा बंगालमधील पाया व प्रसार तसेच मध्यवर्ती मोगली सत्तेस बंगालमध्ये लागलेले ग्रहण, याचे चित्रण, गेंडा हा बंगाल व आसामचे प्रतीक याद्वारे दाखवले आहे असे मानले जाते. हे सत्य असल्यास मंदिर निर्माण करणाऱ्यांच्या दूरदृष्टीने कौतुक करावे लागेल. द्वारपाल, व्यालमुख, मोर व पोपट यांनी सुशोभित कमानी, गजयुद्धे, ब्रॅकेटसाठी आधारभूत भैरव, मंगलकलश, गजलक्ष्मी दशावतार शेषशाही विष्णू अशा अनेक मूर्ती सर्व भिंतीवर कोरलेल्या आहेत.

या मंदिराचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे मंदिरास दगडी बांधकामातच तळघर आहे. उपासना, ध्यानधारणा किंवा पाठशाळा असा वापर या तळघराचा त्या काळी होत असावा. भव्य चौथऱ्यावर या दगडी मंदिराची उभारणी केलेली असून, अतिशय आकर्षक असे शिल्प सौंदर्याने नटलेली हे मंदिर वास्तूकला-परंपराची साक्ष देणारा एक उत्तम वारसा आहे.

या मंदिराला पारंपरिक शिखर नसून, शिखराच्या जागी गोलाकार बांधकाम आहे. तथापि मंदिराला शिखर नसले तरी मंदिराच्या सौंदर्यास कमतरता येत नाही. मंदिराच्या गाभाऱ्यात जिथून प्रवेश होतो, त्या गर्भप्रवेशद्वारावर उजव्या सोंडेच्या गणेशाची मूर्ती आहे व खालील बाजूस गणेशचक्र आहे. या गणेशपट्टीच्या वर गजलक्ष्मी कोरलेली असून, वरील बाजूस चांगल्या स्थितीतील एकूण तीन शिलालेख गर्भप्रवेशद्वारावर आहेत. त्या पैकी दोन संस्कृतमध्ये असून एक फारसीत आहे. देवळाच्या बाहेरच्या बाजूने दक्षिणेकडे नटराज व उत्तरेकडे विष्णू भैरव कोरलेला आहे, तर पश्‍चिमेकडे मागील बाजूस वैशिष्ट्यपूर्ण शिवलिंग आहे.

त्रिशुंड गणपती म्हणजे सत्त्व, रज, तम या तीनही गुणांनीयुक्त असा गणपती. त्याच्या मांडीवर शारदादेवी (शक्तिदेवता) बसलेली असून दोन्ही बाजूस रिद्धी व सिद्धी आहेत. मंदिराच्या मुख्य प्रवेशद्वारातून आत शिरले की सभामंडपात प्रवेश होतो. येथील सभामंडप संपूर्ण दगडी बांधकामाचे आहे. सभामंडपाचे वरचे छत अर्धवर्तुळाकृती, खोलगट व भव्य स्वरूपाचे आहे.

1950 पर्यंत हे मंदिर जवळजवळ अज्ञात असल्यासारखे होते. त्यानंतर यशवंत अनंत मोरे यांनी तहहयात या मंदिराची देखभाल केली. आता प्रत्येक गुरुपौर्णिमेला मंदिरात सार्वजनिक महोत्सव असतो. मंदिराच्या तळघरात वर्षभर पाणी असते ते त्या दिवशी काढले जाते आणि तळघर दर्शनासाठी सर्वांना खुले केले जाते. मंदिरात अंगारकी व संकष्टी चतुर्थी तसेच गुरुपौर्णिमेस गर्दी होते. या मंदिराबाबत असलेला कोर्ट-कचेरीचा वाद 1986 साली संपुष्टात येऊन आता मंदिराच्या व्यवस्थापनासाठी सार्वजनिक ट्रस्ट स्थापन झाला आहे. त्रिशुंड गणपती मंदिर हे जागृत देवस्थान समजले जाते.

>एकूणच या मंदिराचे प्राचीनत्व व महत्त्व असल्याने पुरातत्त्व खात्याने ही वास्तू राज्य संरक्षित वास्तू म्हणून घोषित केलेली आहे. या मंदिराचे सभामंडप व गर्भगृहात गळतीमुळे होणारे नुकसान थांबावे म्हणून मागील तीन-चार वर्षांत तत्कालीन स्थानिक नेते व ट्रस्टी यांच्या मागणीमुळे पुणे महानगरपालिकेने, पुरातत्त्व खात्याचे ना हरकत पत्र घेऊन खास बजेट तरतूद उपलब्ध करून मंदिराची गळती रोखणे, बांधकामातील झाडे-झुडपे काढून वॉटर प्रूफिंग व मजबुतीकरणाची पहिल्या टप्प्यातील कामे पूर्ण केलेली आहेत. आता दुसऱ्या टप्प्यातील कामासाठी स्थानिक नगरसेवक, ट्रस्टी यांचे प्रयत्न चालू आहेत. शहरातील अशा या अनेक प्राचीन मंदिराची जोपासना आता आध्यात्मिक व धार्मिक कारणामुळे का होईना केली जात असल्याचे दिसून येते. उत्तरोत्तर हीच सजगता आपल्या सर्वच सांस्कृतिक वारशांबद्दल निर्माण होणे अपेक्षित व आवश्‍यक आहे.

Tags :

#PuneGaneshFestival #Ganpati #PuneGanpati #त्रिशुंडगणपती #TrishundGanpati