गुपचूप गणपती

पुणे शहरात शनिवारवाड्याकडून ओंकारेश्वराकडे येताना नेने घाट-आपटे घाटाकडे जाणार्‍या उजवीकडील रस्त्यावर वळल्यावर समोर हे गणपतीचे देऊळ दिसते. या देवस्थानाची उभारणी चिंचवड येथील रामचंद्र विष्णू गुपचूप यांनी इ.स. १८९२मध्ये केली आहे. त्यावरूनच याला गुपचूप गणपती असे नाव मिळाले. मूर्तीची स्थापना मोरेश्वर शास्त्री आणि राजीवशास्त्री दीक्षित यांनी केली. लोकमान्य टिळकांनी या वरद गणपतीचे अनुष्ठान केले होते, टिळक, तसेच अण्णासाहेब पटवर्धन या गणपतीचे दर्श घ्यायला येत असत, असे संदर्भ आढळतात. वरद गणपती याही नावाने प्रसिद्ध असलेल्या या गणपतीचे मंदिर शनिवार पेठेमध्ये आहे.

१८९४ साली या मंदिराचा सभामंडप बांधण्यात आला. देवळातली गणेशाची मूर्ती चतुर्भुज व उत्तराभिमुख असून तिची उंची ३ फूट आहे. सभामंडप दुमजली असून आत देवतांची जुनी चित्रे, हंड्या व झुंबरे आहेत. गाभार्‍याला कळस असून प्रदक्षिणामार्गावर मागे एकेकाळी शमीचे झाड होते.

मोठा लाकडी दरवाजा, दिंडी दरवाजा, लाकडी सभामंडप आणि गाभारा असे या देवळाचे स्वरूप आहे. गणपतीची मूर्ती अष्टविनायकांची आठवण करून देते. अर्धपद्मासनबद्ध अशी ही मूर्ती आहे. गणपतीच्या वरील दोन्ही हातांत शस्त्रे आहेत. खालचा उजवा हात अभयमुद्रेत, तर डाव्या हातात मोदक आणि त्यावर सोंड आहे. अंगभूत मुकुट नसल्याने गंडस्थळ आणि मोठे कान स्पष्ट दिसतात.

लोकमान्य टिळक वरद गणपतीच्या दर्शनास येत असत. पानशेतच्या पुरात सबंध मंदिर पाण्याखाली गेले तरी मंदिरास काही हानी पोचली नाही.

हे वरद गणपती मंदिर सकाळी ७ ते २ आणि संध्याकाळी ५ ते ९ या वेळात उघडे असते.


मंदिराचे दगडी चौकट असलेले प्रवेशद्वार लक्ष वेधून घेते. दिंडी दरवाजा मंदिराची ऐतिहासिक साक्ष देतो. मंदिराचे बांधकाम दगडी आहे. दगडी गाभाऱ्यात एक पाषाणातील श्रींची मूर्ती सुमारे तीन फुटाची उत्तराभिमुख, अर्धपद्मासनात विराजमान झालेली मूर्ती आहे. गर्भगृहाच्या उंबरठ्यावर दर्शनी केवरमुख आहे. गणेशाच्या मूर्तीवर शेंदुराचा लेप दिला जातो. मूर्तीच्या वरच्या दोन्ही हातात आयुध, तर खालच्या डाव्या हातातील मोदकावर सोंड वळलेली दिसते. गणेशाचा उजवा हात अभयमुद्रेत आहे. या मूर्तीचे वैशिष्ट्य म्हणजे अंगभूत मुकुट नसल्याने मूर्तीचे गंडस्थळ स्पष्ट दिसते. लाकडी सभा मंडप अलीकडच्या काळात बांधण्यात आलेला आहे. मंदिरात जुन्या काळातील हंड्या- झुंबरे, देवतांची जुनी चित्रे आहेत. पानशेतच्या पुरात मंदिर पाण्याखाली गेले होते. त्यामुळे मंदिराची फारच दुरवस्था झाली; परंतु मुख्य गाभाऱ्याला, मूर्तीला हानी पोहोचली नाही. देवळातील रविवर्मा यांनी काढलेली चित्रे, हंड्या, झुंबरे तशीच राहिली आहेत.

Tags :